ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁਣ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ 2021 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ, Breakthrough ਅਤੇ J-PAL South Asia ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਉਸ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ
ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਫਾਈਟਰ ਜੈੱਟ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ।
J-PAL South Asia ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ‘ਚਾਨਣ ਰਿਸ਼ਮਾਂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। Breakthrough ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸਕੂਲੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਪਾਠ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੋੜਨ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਨਹੀਂ, ਕਲਾਸਰੂਮ ਚਰਚਾ ਵੀ ਮਕਸਦ
ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਪਾਠ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਰਚਾ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 2021 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲ ਹੁਣ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।