ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਕਲਕਟ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੀਜੀ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਜਾਂਚ ਲੈਬ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 2026 ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁੱਡੀਆਂ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀਆਂ ਲੈਬਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 4.50 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਕਦਮ ਬਾਰੇ The Tribune ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਨਕਲੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਡੀਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ। ਇਹ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਦਘਾਟਨ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਸੁਤੰਤਰ ਮੈਦਾਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਜੀਵਿਤ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੀ 2023 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੀਵ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਸਥਿਰ ਕਰਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਨੂੰ ਘੁਲਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਪੈਕਿੰਗ ਉਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਿਤ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਗਲਣ-ਸੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਖਾਦ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵਿਕ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ 2023 ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਪੁਸਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਿਤ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਣ, ਪੀਐੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਫਾਸਫੇਟ ਘੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਸਫੋਰਸ ਘੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਂਚ ਢਾਂਚਾ ਸੁਧਾਰਨ, ਲੈਬਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਇਸੇ ਗੁਣਵੱਤਾ-ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਅਗਲਾ ਵਿਹਾਰਕ ਸਵਾਲ ਸੇਵਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਉਦਘਾਟਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਮੂਨਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਫੀਸ, ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਕਿਸਾਨ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਣੀ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।